Głos dziecka w Sądzie

Dzień dziecka to nie tylko święto małoletnich, ale także rodziców, którzy darzą miłością swoje pociechy i poświęcają im swój czas. Dla mnie przeżywanie tego dnia w roli rodzica, a nie dziecka, jest czymś zupełnie wyjątkowym. Niemniej życie nie jest stale kolorowe, a miewa odcienie szarości - nie każde dziecko w Polsce ma bowiem komfort posiadania szczęśliwej rodziny i już w młodym wieku może być wysłuchiwane przez Sąd na postępowania. W sprawach rodzinnych i opiekuńczych dzieci nie są tylko tłem. Sprawy rozwodowe czy postępowania o ustalenie kontaktów to w równej mierze sprawy o przyszłość małoletnich, a podmiotowość dziecka w procesie sądowym jest kluczowym, a nie jedynie opcjonalnym elementem.

Udział dziecka w procesie

Dziecko może być stroną postępowania w sprawach dotyczących jego opieki, alimentów, kontaktów z rodzicami, ale nie podejmuje samodzielnie decyzji procesowych, gdyż jego interesy są reprezentowane przez przedstawicieli ustawowych (rodziców lub opiekunów prawnych), w tym przez reprezentanta dziecka, którzy podejmują decyzje w imieniu dziecka¹. Ma to na celu zabezpieczenie interesów małoletniego, którego rozwój, a także niewystarczająca świadomość życiowa i prawna, nie pozwalają na podejmowanie decyzji co do obecnej sytuacji, jak i przyszłości, w tym odnośnie majątku. Z uwagi na rozległość powyższej tematyki, niniejszy artykuł skupi się wyłącznie na wysłuchaniu dziecka w procesie.

Kiedy i jak Sędzia pyta najmłodszych o zdanie?

Kluczową regulacją w polskim systemie prawnym gwarantującą dziecku prawo głosu jest art. 216¹ Kodeksu postępowania cywilnego (KPC). Przepis ten stanowi, że Sąd w sprawach dotyczących osoby małoletniego dziecka wysłucha je, jeżeli jego rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości na to pozwala. Jeżeli przed sądem dziecko odmawia udziału w wysłuchaniu, sąd odstępuje od tej czynności. Takiej czynności wysłuchania w toku postępowania dokonuje się tylko raz.

Należy mieć na uwadze, iż ustawodawca wymaga od Sędziego dokonania własnej oceny, a zatem niejako posiadania wiedzy psychologicznej na takim poziomie, by umiejętnie nawiązać i podtrzymać kontakt z dzieckiem i dostosowując wypowiedzi do poziomu jego kompetencji intelektualnych, w sposób jak najmniej obciążający emocjonalnie przeprowadzić z nim rozmowę na temat trudnej dla niego sytuacji rodzinnej, z uwzględnieniem stopnia jego uwikłania w spór stron postępowania².

Jak wygląda wysłuchanie dziecka?

Wielu rodziców błędnie zakłada, iż wysłuchanie to tradycyjne "przesłuchanie" na sali sądowej w obecności adwokatów, jednakże praktyka wygląda zupełnie inaczej. Jest to przede wszystkim posiedzenie niejawne. Zgodnie z treścią rozporządzenia³ dzieci, u których występują zaburzenia psychiczne lub zaburzenia rozwojowe, oraz dzieci, które nie ukończyły 13 lat, wysłuchuje się w odpowiednio przystosowanych pomieszczeniach na terenie sądu (tzw. "niebieski pokój") lub poza jego siedzibą. W miejscu wysłuchania należy zapewnić wodę oraz chusteczki higieniczne.

Jeżeli chodzi zaś o sam przebieg wysłuchania, to w świetle ww. Rozporządzenia, Sędzia:

• umożliwia dziecku poznanie miejsca wysłuchania lub ponowne zapoznanie się z tym miejscem;
• wyjaśnia dziecku w sposób dla niego zrozumiały i dostosowany do jego potrzeb zasady wysłuchania oraz prawo do odmowy udziału w wysłuchaniu;
• informuje o celu wysłuchania, wyjaśniając dziecku, że nie ponosi odpowiedzialności za treść orzeczenia, które zostanie wydane przez Sąd;
• wyjaśnia dziecku rolę osób uczestniczących w wysłuchaniu;
• poucza dziecko, że jeżeli nie rozumie ono zadawanych pytań, nie zna odpowiedzi na niektóre pytania, potrzebuje ich wyjaśnienia lub uzupełnienia, uważa, że zostało źle zrozumiane, lub ma inne potrzeby, to powinno o tym powiadomić.

Jeżeli w wysłuchaniu uczestniczy biegły psycholog, to udziela on Sędziemu, w miarę potrzeby, pomocy w wyjaśnieniu w sposób dostosowany do potrzeb dziecka informacji wskazanych powyżej.

Podsumowanie

W postępowaniu rodzinnym dziecko ma prawo głosu. Rolą Sędziego jest stworzenie warunków, w których ten głos zabrzmi naturalnie i prawdziwie. Z kolei rolą profesjonalnego pełnomocnika – adwokata – jest czuwanie nad tym, by proces wysłuchania nie stał się dla dziecka traumą, a opinie OZSS zostały wnikliwie zinterpretowane na sali rozpraw. Profesjonalne przygotowanie rodziców i samego procesu to gwarancja zabezpieczenia przyszłości najmłodszych, chroniąca ich przed "przeciąganiem liny" na sali sądowej.

Źródła:

¹Kluczewska, A. (2025). Dziecko jako pełnoprawny uczestnik w postępowaniu cywilnym w sprawach rodzinnych. Dziecko Krzywdzone. Teoria, badania, praktyka, 24(2), s. 84.

²Wysłuchanie dziecka w postępowaniu cywilnym, M. Wojciechowska, Ł. Barwiński, A. Haś, T. Jaśkiewicz-Obydzińska, T. Rajtar, E. Wach, Wydawnictwo Instytutu Ekspertyz Sądowych im. Prof. dra Jana Sehna w Krakowie, Kraków 2025, s 21-22.

³Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 21 października 2024 r. w sprawie sposobu przygotowania i przeprowadzenia wysłuchania dziecka oraz warunków, jakim mają odpowiadać pomieszczenia przeznaczone do przeprowadzania takich wysłuchań (Dz. U. poz. 1579).